जनकपुर । वैदिककालदेखि निरन्तर प्रवाहित हुँदै आएको सूर्य उपासनाका रूपमा विकसित छठ पर्व आज पनि इतिहासको साक्षी झैँ आधुनिक युगमा समान श्रद्धासाथ मनाइँदै छ।
यस पर्वको दोस्रो दिन परिने खरना विधि सम्पन्न गर्दै आज देश–विदेशका बर्तालुहरूले प्राचीन वैदिक संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्दैछन्।
वेदकालमा छठको संक्रमण
ऋग्वेदमा सूर्यलाई ‘जीवनदात्री’ र ‘प्रकृतिको मूल उर्जा’का रूपमा उल्लेख गरिएको छ। वैदिक ऋषि–मुनीहरूले शारीरिक आरोग्य, ऊर्जा र समृद्धिको कामनाका साथ सूर्यदेवको उपासना गर्थे। यही उपासना क्रमशः लोकपरम्परामा अवतरण भई आजको छठ पर्वको रूप लिएको संस्कृतिज्ञहरूको मत छ।
रामायण र महाभारतमा छठको सन्दर्भ
रामायणमा भगवान राम र सीताले वनवास समाप्त गरी अयोध्या फर्किएपछि कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन सूर्यदेवको आराधना गरेको जनविश्वास छ। त्यही दिनलाई क्षणपर्वको रूपमा मनाउन थालिँदा पछि यसले छठको पूर्ण रूप पायो।
महाभारतकालमा द्रौपदीले सूर्यदेवको आराधना गरी पाण्डवहरूको स्वास्थ्य, समृद्धि र पुनः प्रतिष्ठाका लागि प्रार्थना गरेकी कथन लोककथामा जोडिन्छ। यसले छठ पर्वलाई शक्ति, आरोग्य र पारिवारिक कल्याणसँग सम्बद्ध गर्दै एक राम्रो धार्मिक संरचना प्रदान गर्यो।
षष्ठी देवीदेखि छठी मइयासम्म
यस पर्वको आराध्य शक्ति ‘षष्ठी देवी’ अर्थात् मातृत्व र सन्तानसुरक्षाको प्रतीक हुन्। संस्कृतमा ‘षष्ठी’ शब्द षष्ठी तिथि (छैटौँ दिन) सँग जोडिन्छ। कालक्रममा यस देवीलाई मिथिला र मधेस क्षेत्रमा स्नेहपूर्वक ‘छठी मइया’का रूपमा संबोधन गरियो।
प्रकृति र पर्यावरणसँग जोडिएको मूल दर्शन
जल, माटो र सूर्यको सामूहिक आराधनाले छठ पर्वले अत्यधिक पर्यावरणीय चेतना बोकेको देखिन्छ। यस पर्वका विधिहरू आत्मशुद्धि, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र सामूहिक समर्पणमा आधारित छन्। पुरातन सनातन दर्शन “सूर्यः सर्वस्य चक्षुः” (सूर्य नै सम्पूर्ण सृष्टिको नेत्र हुन्) भन्ने विश्वास आज पनि अपरिवर्तित रूपमा यस पर्वमा व्यक्त हुन्छ।
आज खरना : इतिहासको जीवित चरण
यो प्राचीन वैदिक संस्कारको एक महत्वपूर्ण चरणका रूपमा आज बर्तालुहरूले खरना विधि मनाइरहेका छन्। दिनभर निराहार बसेर साँझ साठी धानबाट बनाइएको खीर र रोटी छठी मातालाई अर्पण गरिने यो विधिलाई आत्मशुद्धि, ऊर्जा प्राप्ति र आध्यात्मिक अनुशासनको प्रतीक मानिन्छ।
छठ पर्व आज केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, हजारौं वर्षदेखि जीवित रहेको वैदिक परम्पराको अग्निपरीक्षा जस्तो अस्तित्व बनेर मधेसदेखि आधुनिक शहर र परदेशसम्म फैलिएको छ। इतिहासको गहिराइमा रोपिएको यो आस्था आज पनि खरनाको धूपजस्तै निरन्तर प्रज्वलित छ।
